Từ những năm 70 của thế kỷ XX khi nghề đúc đồng dần mai một, người dân ở làng Đông Mai, xã Chỉ Đạo, huyện Văn Lâm, chuyển sang tái chế chì từ pin, bình ắc quy hỏng. Nghề tái chế chì đã đem lại cuộc sống khá giả cho người dân với nhiều nhà cao tầng, ô tô... Thế nhưng sau hơn 40 năm, người dân Đông Mai đã phải trả giá quá đắt khi sức khỏe bị ảnh hưởng nghiêm trọng, đặc biệt nhiều trẻ em bị nhiễm độc chì nặng, chậm phát triển trí não, còi cọc...
Độc hại vì làng nghề truyền thống
Với số liệu của Viện Y học lao động và Vệ sinh môi trường (Bộ Y tế) năm 2012, Đông Mai được xem là 1 trong 4 làng nghề gây ô nhiễm môi trường trầm trọng nhất của tỉnh Hưng Yên. Cả thôn có hơn 50% số người bị đường ruột, tá tràng, đau dạ dày; 30% mắc bệnh đường hô hấp, đau mắt; 100% số người trực tiếp nấu chì đều bị nhiễm độc chì trong máu. Đáng buồn là đã có hơn 40 người bị tàn tật nặng do ảnh hưởng của bụi và khói chì; trong đó có hơn 20 trẻ em bị viêm não, với các di chứng ngớ ngẩn, thọt chân, mù mắt, bại liệt... Một số gia đình có 2 - 3 con bị não dị dạng, có cháu đã thiệt mạng, nhiều cháu nhiễm chì trong máu, hàng tháng phải đi lọc chì rất tốn kém.
Ông Đinh Thế Vượng, thôn Đông Mai kể: “Trước đây nguồn nước và không khí làng ô nhiễm nghiêm trọng. Nước ở các hồ, ao trong làng nổi váng màu vàng. Người dân cho rằng nguyên nhân là trong quá trình nấu chì, một lượng khói, bụi, xỉ, nước... không được xử lý thải trực tiếp ra môi trường. Những ngày nắng nóng, bụi chì và nước axít tồn đọng bốc mùi khét khó chịu, khi trời đổ mưa chất thải chảy xuống các ao hồ rồi ngấm vào lòng đất”.
Dù làm việc trong môi trường tái chế chì hết sức độc hại nhưng hầu hết công nhân không được trang bị bảo hộ lao động. Hết giờ lao động về nhà, họ đem theo áo quần dính đầy bụi chì và hóa chất đã trở thành nguồn nhiễm độc cho chính bản thân và những người trong gia đình.
Trước tình trạng sức khỏe của người dân bị ảnh hưởng nghiêm trọng, năm 2014 Viện Sức khỏe nghề nghiệp và Môi trường đã về lấy mẫu máu và nước tiểu toàn bộ trẻ em trong làng nghề Đông Mai đi xét nghiệm. Kết quả phân tích cho thấy có đến 97% trong tổng số 500 trẻ tại thôn Đông Mai bị phơi nhiễm chì với hàm lượng chì trong máu vượt ngưỡng 3-7 lần.
Pin và bình ắc quy cũ sau khi thu gom về sẽ được tháo rút phần axít còn sót rồi phá dỡ để lấy các tấm chì. Số chì này được đưa vào lò nung để loại bỏ tạp chất và đổ thành thỏi. Bước cuối cùng là quét bột khói để tạo màu phấn phía ngoài các thỏi chì đưa đi tiêu thụ. Việc tái chế chì của người dân Đông Mai đã gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng và ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân trong thôn.
Cơ bản giải quyết ô nhiễm môi trường
Theo báo cáo của UBND xã Chỉ Đạo thì làng nghề tái chế chì Đông Mai có 715 hộ gia đình. Trước năm 2012 cả làng có khoảng 550 hộ thu gom và tái chế chì. Từ khi các cơ quan chức năng kiểm tra và xác định việc tái chế chì đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của người dân, nhiều gia đình đã bỏ nghề vào làm công nhân các khu công nghiệp. Đến thời điểm tháng 4.2016, Đông Mai còn 62 hộ làm nghề và thành lập Hiệp hội làng nghề Đông Mai. Trong số đó, có 49 hộ trực tiếp sản xuất, tái chế chì, 13 hộ có người thu mua phế liệu cung cấp cho những hộ sản xuất. Hiện chính quyền địa phương đã vận động được hơn 40 hộ ra cụm công nghiệp làng nghề với tổng diện tích 21,8ha cách khu dân cư khoảng 1,5km.
Theo quan sát, cụm công nghiệp làng nghề tái chế chì Đông Mai nằm giữa cánh đồng. Tại cụm công nghiệp này nhiều cây xanh được trồng dọc hai bên trục đường chính đã lên tốt. Hệ thống điện thắp sáng và nước máy cũng được lắp đặt đầy đủ, bảo đảm sản xuất của các gia đình được thuận tiện nhất. Riêng hệ thống xử lý nước thải gồm có bể lắng, bể lọc được xây dựng và vận hành theo đúng quy trình. Lượng chì còn lại trong bể tiếp tục được thu gom, nước được xử lý bảo đảm rồi mới xả ra môi trường. Chất thải rắn được thu gom đưa ra bãi rác xử lý theo quy trình.
Cùng với việc di dời các cơ sở sản xuất, tái chế chì ra cụm công nghiệp, UBND huyện Văn Lâm, UBND tỉnh Hưng Yên phối hợp với Trung tâm môi trường và phát triển - Hội bảo vệ môi trường Việt Nam phối hợp với viện Blacksmith - Đại học Hoa Kỳ điều tra, khảo sát, đo hàm lượng chì trong đất sân, vườn nhà của 537 hộ đã từng sản xuất, tái chế chì và sân, vườn của trường THCS, trường tiểu học xã Chỉ Đạo; đồng thời hỗ trợ khoảng 97.000USD xử lý đất bị ô nhiễm của 41 hộ gia đình. Bên cạnh đó địa phương đưa vào sử dụng công trình cấp nước sạch tập trung công suất 800m3/ngày đêm, cấp nước sạch cho tất cả các hộ dân ở thôn Đông Mai.
Chi cục trưởng Chi cục Bảo vệ Môi trường tỉnh Hưng Yên Lê Đức Lành cho biết: “Với khả năng và nguồn kinh phí có hạn, cuối năm 2015, UBND tỉnh Hưng Yên cũng đã lập dự án trình Thủ tướng Chính phủ xem xét phê duyệt kế hoạch tổng thể khảo sát, khoanh vùng, xử lý triệt để ô nhiễm môi trường nghiêm trọng tại làng nghề tái chế chì Đông Mai. Đề nghị Bộ Tài nguyên và Môi trường lập phương án xử lý nhiễm độc đất và nguồn nước và đề nghị Bộ Y tế hỗ trợ khám chữa, điều trị, tẩy độc chì cho người dân địa phương”.